Historia Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego przy Rychtalskiej stała się symbolem bezmyślności władz miejskich, braku konsekwentnego planu zagospodarowania przestrzennego miasta i głuchoty na głosy specjalistów od historii architektury. Jeszcze dziesięć lat temu była szansa, że staną się wyjątkową, zupełnie nową dzielnicą Wrocławia, tymczasem w 2008 roku wyburzono ostatnią halę wielkiego kompleksu, którego fragmenty liczyły sobie nawet 140 lat. Zaprzepaszczono szansę na realizację unikatowego projektu konkurującego z pionierskimi pomysłami adaptacji miejskich przestrzeni postindustrialnych zrealizowanych w Łodzi czy Poznaniu. Ogromne tereny na dawnym Przedmieściu Odrzańskim zamieniono w pustynię.
Najprawdopodobniej już w 1868 roku, kiedy Towarzystwo Kolei Prawgo Brzegu Odry (Rechte Oder Ufer Eisenbahn Geselschaft) ukończył budowę dworca Nadodrze, na terenach wysuniętych na północny-wschód od niego znajdowała się pierwsza, nie tylko w tym miejscu, lecz także na Śląsku, parowozownia. Wraz z halami stanowiły one zakłady naprawcze i zaplecze (Der Locomotiven & Wagen - Reperatur Werkstatt, Kónigliche Haupt-Werkstatt) dla nowej linii łączącej miasto z Górnym Śląskiem. Linia nabrała znaczenia dzięki szybko uzyskanym połączeniom międzynarodowym oraz dużego udziału w transporcie węgla. Kolejne części Zakładu powstawły w etapach kończonych w 1890, 1907 i 1917 roku. Po II wojnie uszkodzone budynki odbudowano i szybko stał się jednym z najważniejszych kompleksów tego typu w Polsce. Nie przetrwał kapitalizmu. Upadł w 1999 roku. Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego u schyłku XX wieku zajmowały 19 ha, znajdowało się na nich aż 67 obiektów budowlanych.
Budynki ZNTK w 1999 r.
|
1 — malarnia i stolarnia,
2 — rozdzielnia materiałów i szlifiernia,
3 — oczyszczalnia rur,
4 — oczyszczalnia kotłów — śrutownia,
5 — magazyn obróbki, warsztat,
6 — warsztat uczniowski,
7 — oddział elektryczny,
8 — oddział mechaniczny,
9 — armaturownia,
10 — rurkownia,
11 — tendrownia,
12 — oddział narzędziowy,
13 — warsztat kotlarski,
14 — kuźnia,
15 — montownia wydziału parowozowego,
16 — wiązarownia, kołówka,
17 — naprawa rur, wiązarownia,
18 — oddział mechaniczny,
19 — oddział spawalniczy metalu,
20 — oddział kotlarski,
21 — tłocznia blach,
22 — krajalnia blach,
23 — krajalnia materiałów hutniczych,
24 — zaplecze tłoczni,
25 — kotłownia,
26 — acetylenownia stara,
27 — kompresorownia,
28 — pompownia,
|
29 — przepompownia ścieków,
30 — budynek acetylowni,
31 — budynek wymiennikowni,
32 — budynek zmiękczalni,
33 — podstacja transformatorowa,
34 — magazyn,
35 — zapadnia,
36 — garaż,
37 — gotowalnia kawy,
38 — magazyn, stołówka,
39 — magazyn karbidu,
40 — magazyn przetworów ropnych,
41 — magazyn materiałów pędnych,
42 — magazyn gazów technicznych,
43 — budynek administracyjny dyrekcji,
44 — pomieszczenie socjalno-biurowe,
45 — część socjalna krajalni,
46 — budynek socjalno-biurowy,
47 — budynek socjalny,
48–50, 52–57 — wiaty,
51 — szopa,
58 — zadaszenie,
59–60 — ustępy,
61, 65, 66 — portiernie,
62 — schronisko czyścicieli kanałów,
63 — budynek reduktorów,
64 — wagonownia,
67 — wieża ciśnień.
|
Wg Ryszard Daczkowski, Ewq Łużyniecka, Jerzy Piskozub, Koncepcja restrukturyzacji terenu Zakładu Naprawczych Taboru Kolejowego Wrocław S.A., [w:] "Architectus" 2000, 2 (8), s. 97.
Jeszcze w tym samym roku Ryszard Daczkowski, Ewa Łyżyniecka oraz Jerzy Piskozub przeprowadzili inwentaryzację oraz zaproponowali przetworzenie terenów byłego Zakładu na teren mieszkalny z halą sportową, hipermarketem, gastronomią, hotelami, deptakami, stacją kolei miejskiej. W 2000 roku rada miejska przystąpiła do opracowywania miejskiego planu zagospodarowania przestrzennego tych terenów. Ambitne plany pozostawały w swerze teorii, a tymczasem kolejne budynki, niektóre o wysokich walorach historycznych i artystycznych, były wyburzane. Plan zagospodarowania został przyjęty w 2003 roku, kiedy już nie istniała najstarsza część Zakładów, w tym parowozownia. Zgodnie z nim do dziedzictwa kulturowego zaliczono "zarys południowej elewacji lokomotywowni oraz conamniej 10% długości elewacji hali". Plan nie powstrzymał wyburzeń następnych latach, wskazuje natomiast osoby odpowiedzialne za nie: "obowiązek uzgodnienia wszelkiej działalności inwestycyjnej i remontowej [...] posiadają Miejski Konserwator Zabytków oraz Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków". Fikcja "zagospodarowania" trwała.
Nomen omen. Montownia wydziału parowozowego, 2007.
Dzieła zniszczenia dokończono w 2008 roku wraz z likwidacją montowni wydziału parowozowego. Ta największa hala Zakładu zbudowana została w 1907 roku wg projektu inż. Hahnela (?) jako poszerzenie warsztatów lokomotywowych (der Lokomotiv-Werstätte). Podobnie jak pozostałe hale, zbudowana została z czerwonej cegły charakterystycznej dla ówczesnego budownictwa przemysłowego. W swoim stylu nawiązywała do budownictwa gotyckiego ujętego w duchu Karla Friedricha Schinkla.
Miasto przepuściło wyjątkową okazję. Teren przejęła deweloperka, Vantage Development, zapowiadająca stworzenie nowej dzielnicy "Promenady Wrocławskie" zaprojektowanej pod kierownictwem Guya Perry'ego.
Montownia wydziału parowozowego, 2007.
Pobierz animację w GIFie przedstawiającą kolejne etapy rozbudowy i wyburzania ZNTK (1890-2007). Animacja rozpoczyna się po załadowaniu wszystkich danych - 1.7 MB.
Tereny ex ZNTK, 2010.
Zobacz więcej zdjęć z ZNTK w galerii.
Bibliografia:
- Ryszard Daczkowski, Ewa Łużyniecka, Jerzy Piskozub, Koncepcja restrukturyzacji terenu Zakładu Naprawczych Taboru Kolejowego Wrocław S.A., [w:] "Architectus" 2000, 2 (8), s. 93-100.
- Atlas architektury Wrocławia, pod red. Jana Harasimowicza, t. 1, s. 261.
- Uchwały Rady Miejskiej Wrocławia nr.: XXIII/726/00; XII/250/03.
- Plany z Archiwum Budowlanego Miasta Wrocławia, t. 4528, s. 32, 4529/1-2, s. 34-37.
- Mapy z wroclaw.pl oraz Google Earth.
- Vantage Development - inwestycje przygotowywane; http://www.vantage-sa.pl/news/1/22.html; pobrane 8 maja 2010.
|
